Audiofaylni qo‘shish
00:08:29

Amir Temur va Yer Yedige

Qoraqalpoq xalq dostoni «Edige» va K.Allambergenovning «Miң-miң jilliq mashqala» roman syujeti asosida yozilgan uch aktli, yetti kartinali tarixiy musiqali drama

Audiokitobning matni

Бардық бизлер Едил-Жайық таманға.

Ол жақта Тоқтамыс болыпты жетик,

Атырған-емишлер динин дүзетип.

Хан тахты-кийели, деп еткен нәсиҳат

Ески исеним-биш бизиң тарихат…

Шейитлерди қарсы қойып Сүннийге,

Айланыпты қудабийзар күнтийге.

Бийлер басқарыўын көзине илмей,

Шексиз ҳәкимиятқа қушағын ашты,

Буған шыдам бермей сансыз пухара,

Едил журтты таслап Дашларға қашты…

Даштан және қуўды елсиз Едилге,

Елат берди бир қунарсыз кебирде,

Теңлес көрип халықты қара көмирге,

-Жүрис қыласызлар, -деди Темирге.

Қозғалаң көтерди Едилдиң халқы,

Ноқат қойыў ушын бундай өмирге,

-Керек емес, -деди, -Тоқтамыс даңқы,

Урыспаймыз, -деди, - қарсы, Әмирге1.

Ария дуэт

Әмир Темир: -Хабарым бар. Хабардарман бәринен,

Күшли қурал жоқ ғой халық қәҳәринен.

Қырып-жойды ески Көк Орда халқын,

Ел азапта Тоқтамыстың зәҳәринен.

Дашлыларға залым, қанхор қырсығып,

Шапты, ойранлады Яссаўый кентин,

Хожа2 махбарасы қалды туншығып,

Таплады туяқта шығарып жентин…

Пышақ еттен өтип сүйекке жетти,

Журт атланды шек қоймаққа дәртлерге.

Деди: Тоқтамыстың күнлери питти,

Нәўбет бериң елим, деген мәртлерге.

Едиге: -Енди бағынбайды оған сол қанат,

Жеңис күнин күтер күнбе күн санап,

Жәрдем берип, қол созбасаң, Хан ата,

Едил журты болар бир күнде қарап…

Жәрдем берер дейип келдим, Хан ата.

Ғамхорлықты аямаңыз, жан ата.

Әмир Темир (терең қайғырыўшылық пенен ойланып):

- Балам, және не шәртиң бар, қандай гәпиң бар,

«Әўлийе атлаған оңбас» деген нақыл бар,

Ол нәмәрт асқынып, әжелине асығып жүрсе,

Қол тийгизип көрсин махбара, мазарымызға,

Енди гәпти тыңла соған дақылдар:

(Әмир Темир ҳақыйқый ҳүкимдар ҳалатына кирип, еңсесин тик көтерип, қатты ғәзепке минеди)

-Тоқтамыс ортақ душпан ҳәммемизге де,

Иншалла, жоқ болар, жетпес гүзге де.

Бирақ, қарап алыў керек изге де,

Ойлан, балам, бизден кемис излеме.

Ҳәзир ўақты емес бундай саўаштың,

Келмесе де сырларымнан гәп ашқым,

Бир мәсләҳәт айтып ақыл берейин,

Истиң ақырына бағып көрейин…

Әўел өз үйиңди дүзеўиң керек,

Бәйгиге қосаман десең жүйрикти,

Сейислеп, қуйрық-жал гүзеўиң керек,

Соң ийелеў қыйын болмас бийикти…

Тармар етсем деймен, дәслеп қарарым,

Жаўдың Қара Тийин аўқамласларын.

Егер, орынласаң, усы шәртимди,

Иске асыраман кеўил дәртиңди.

Үлкен ҳүкимдарлық әнжамын тақлап,

Кердериңе хан қояман ардақлап,

Ал, оннан соң Тоқтамыстың тахтында

Уллы хан боп отырасаң ғоддаслап.

Аманатты алып келсең елиме,

Күйеў етип шығараман төриме.

Ай жарылқап аман келсе Ақбилек,

Қосылысып бир жасайсыз қос жүрек.

Ат көтерип бөленерсең торқаға,

Еки тойды ата журтта тойлайсаң,

Әне, сонда мойын бурып Ордаға1,

Тоқтамысқа атланысты ойлайсаң …

Едиге: -Әжеп болар, хан ата,

Аманат бул шәртиңди

Бежеремен, жан ата,

Он бесинши күн болғанда,

Жүрис қылып таң ата,

Атланарман саўашқа.

Бесинши картина

КӨРИНИС

Әмир Темир сарайы. Саҳыпқыран жалғыз өзи. Кимлердидур бийтахатланып күтип отыр. (Дийўан беги кирип келеди).

Әмир Темир: -Кел, дийўан, не хабар, тезден хабар бер,

Көп иркилдиң… Келмеди ме хабаргер1?

Дийўан беги: - Ханым, сүйинши бер, келди хабаргер!

Әмир Темир: - Оны неге иркип қойдың? Тез жеткер!

(Дийўанбеги сыртқа шығып кетип хабаргерди ертип келеди. Әмир гәпин даўам етеди).

-Иркилме, хабаргер, тезирек сөйле,

Хабарың шын болсын, етпе ҳеш ҳийле!

Хабаргер: - Хан ата, сапарым келди оңынан,

Мына хатты қызың берди қолынан.

(Хабаргер пәтек-қағаз усынады. Әмир Темир хатты асығыс оқый баслайды. Азмаздан соң жүзине қан жуўырып, хошкәйпият пенен дийўан бегиге қарайды).

Дийўанбеги: - Хан ата, хош хабар билдим жүзиңнен,

Бүгин нур шашырар күлген көзиңнен…

Айт, ата, болдық ғой биз де бийтақат,

Бул ҳабарды еситейик өзиңнен.

Әмир Темир (баладай шад болып):

-Қудайға шүкирим көп, бәри де аман,

Жеңимпаз киятыр бизлерге таман,

Айтып берейин-ши, хатына қараң,

Кеўилим шад әйлер мына хабардан:

(Толып-тасып хаттың мазмунын айта баслайды)

… -Сол кеткеннен Едиге

Дәў журтына жетипти,

Аллаға таўап етипти,

Бир бабаны көрипти…

Бахтына бола Қара дәў

Сапарларға кетипти,

Ағар суўдың бойына

Жаз жайлаўға өтипти.

Ҳәптелеп жатып күтипти,

Солқылдысы жер жарып,

Әлип те жетип келипти,

Едиге сәлем берипти.

-Бийең болса саўайын,

Малың болса бағайын,

Отың болса жағайын,

Деп хызметке өтипти.

Айдан арыў Ақбилек,

(Ҳәм айбатым, ҳәм көрик)

-Жиберген шығар атам, деп,

Батырға ылғал етипти.

Батыр-аңқаў, ер-гөдек

Емес екен Едиге,

Қақ жүректиң тусы деп,

Өлер жериң усы деп,

Атайын деп турғанда,

Дәўдиң сырын билипти,

Ақбилек айтқан әззи жер-

Қолтықтың астын қөрипти…

(Усы ўақытта сырттан ғаўырлы еситиледи).

Әмир Темир: - Бул не ғаўыр-ғаўыр? Кимдур келип тур!

Жүрегим ҳәўлирип бийҳал болып тур…

Хабаргер: - Ҳаўлықпа, хан ата, бул да хош хабар,

Ҳәзир өзлери келип қалған да шығар?

Әмир Темир: - Аллам, деген бендеге Алла болар яр,

Дийўан, алдына шық, еткил хабардар!

Дийўанбеги: - Әжеп болар ханымыз,

Жарқырап атты таңымыз!...

(Дийўанбеги йошланып шығып кетеди ҳәм сол қуўанған ҳалында тез қайтып киреди).

- Хош хабар, сүйинши бериң, хан ата,

Мине, келди қос жулдызың таң ата.

Әмир Темир (Қуўанғаннан өз көзине өзине исенбей):

- Бәри аман-есен? Батыр да бар ма?

Қарар көзим – Ақбилегим аман ба?

Дийўанбеги: - Жуп қумыры яңлы бирге келмекте,

Киятыр айдай күлип, күндей жарқырап,

Саҳыпқыран атасына сәлем бермекке,

Ашық аспандағы қустай шарықлап.

Әмир Темир: Алып кириң! Егленбей кирсин суңқарым,

Хош ҳаўазын сағындық ғой жуп тардың…

(Дийўанбеги шығып кетип, Едиге, Ақбилеклерди ертип келеди.)

ҮШИНШИ АКТ

Алтыншы картина

Көринис

Кирисиўдеги көринис. Сопбаслы Сыпыра жыраў сахна төринде дәстан-жырын жырлаўды даўам етип отыр.

Сопбаслы Сыпыра жыраў: - Әлқысса, Сатемир хан берген ўәдесинде турып, Ақбилекти Едигеге некелеп берип, қырық күн тойларын өткерип, айтқан Ақмаңғыт пенен Кердер сорамын, өзимниң де жаз отырар жаз жайлаўым - терис хайўан қалам деп, Едигедей ерлерге сүйенетуғын мықлы қорған панам деп, оның бийлигине бөлип бергеннен соң, Едиге де ханның хызметине жаранып, хан тақлетли хан болып тахқа минип, журт сорап, дабылы әлемди жарады.

Берседағы тажыў-тахт,

Жанбады сирә ығбал-бах,

-Шерим, азмаз сабыр ет, -

Деседағы Ақбилек,

Қапа кеўли толмады,

Ноғайдан хабар болмады…

Гүңиренгендей жер асты,

Жүреклерин шер басты…

Сонда Едиге туўланып,

Жүзи әбден сурланып:

- Қайтар, - дейип, - елиме,

Ханға нама жоллады.

Жоллаған менен болмады,

Ким қолынан ушырар

Дәўлет боп келген суңқарды?

Хызметиниң кеми жоқ,

Сатемирден дәўлет қус

Сирә жүзин бурмады,

Едигеге елши етип

Шайхларды жоллады.

Гүзлер келсе, жаз өтип,

Пасыллар тез айланды.

Едил журтқа жете алмай,

Едиге қатты қыйналды…

Әйне усы күнлерде,

Күн емес қара түнлерде,

Караңғыны қақ жарып,

Жетип келди бир алып.

Елес көринис

…(Сахналық шегинис. Сахнаға емески елестей сағымланып Едиге менен Нураддин шығады. Олардың сөйлескени жыраў намасы фонында бериледи).

Нураддин: - Едил менен Жайықтан,

Бөктергили адырдан,

Нураның қара қумынан,

Қарғалы, Елек бойынан,

Ноғайдың толы елинен,

Жоқ қыдырып келемен.

Маң-маң басқан, маң басқан,

Төрт аяғын тең басқан,

Шуўдаларын шаң басқан,

Буўыршынның атасы,

Қабырғалы қарны кең,

Қара нарым жойыттым,

Соны излеп келемен.

Едиге: - Едил деген тилиңнен,

Жайық деген аўызыңнан,

Ноғайды көрген көзиңнен,

Жаным қурбан өзиңнен,

Мендей атаң айлансын,

Айтып келген сөзиңнен.

Маң - маң басқан, маң басқан,

Төрт аяғын тең басқан,

Шуўдаларын шаң басқан,

Өркешлерин қум басқан,

Қабырға узын, қарны кең,

Қара нарың - мен едим,

Жалтаң болған кейнимде

Боталағым - сен едиң.

Жалғаншыда бармедиң,

Ели-халқым аман ба,

Бозласалы, жалғызым.

Қарақас енең1 аман ба?

Нураддин (Узақ ўақыт бир нәрселерди күйип-жанып түсиндиргеннен соң):

… -Зулымлығын етти хан,

Болалмай журттың атасы,

Қайтпады қара нары ҳәм,

Бозлап жүрди ботасы…

Аналы жетим зор болмай,

Көргеним қайғы-ғам болды,

Тоқтамыстың дәстинде

Әкесиз жетим хор болды.

Едиге: -Хабардарман сол шырлаған жаныңнан,

Қәпеске түспекши болған ҳалыңнан…

Қутырғанда ол-жараған ғарры буўра,

Бир қайғылы саза келди қулағыма.

Бул өлимди көрмей саған мүнәсип,

Аңғысын ҳәм Тыңғысындай досларым,

Душпан атларының айылын кесип,

Билемен сен ушын қоллар созғанын.

Балам, хабардарман және мынадан:

Жолға шыққаныңда әжелден қашып,

Жан досларым шерек әсир сынаған

Айтқан гәплеринен зәңгиңди басып.

Нураддин: -Ойламастан айтқан өзлери мәпин,

Еследим олардың мына бир гәпин:

«-Тойға барсаң, бурын бар,

Бурын барсаң, орын бар,

Бурын бар да бурын қайт,

Бул гәплерди атаңа айт!»

Едиге: -Еди билдирилген маған ишара:

«Хор болды елиң, - деп, - ҳалы бийшара…»

… Соннан берли кетти сабыр-қарарым,

Мүшкил болып елге қәйтип барарым?...

Нураддин: - Ата, жүр кетейик өскен жерлерге,

Айланып келермиз туўған еллерге!

Ата, сени күтип отыр Едилдиң халқы,

Асып кеткен «Ел ийеси - Едиге» даңқы.

Дейди: - Едигежан бизди қутқарар

Тоқтамыстай тәжжал ханның қолынан,

Бир түркий ел болыў - баслы әрманы,

Сол ушын келдим мен қайтпай жолымнан.

(Сахнадағы елес аппақ нурға айланып көринбей кеткеннен соң, Сопбаслы Сыпыра жыраў жырын және даўам етеди).

Сопбаслы Сыпыра жыраў: - Тоқтамыстың қолында баласының хор-зар болған бул хабарын еситип, өзиниң қыйғанына емес, тойғанына мәсирип жүрген мына мүсәпир ҳалатына Едигениң қатты хорлығы келип,

Ақ билекке айтпады,

Тиймеў ушын зейнине.

Едиге төре алдында,

Нураддини кейнинде

0

Атланбақ болып Ноғайға

Әйне таңның алдында

Рухсатын алыў ушын

Сатемир жатқан Ақ Сарайға,

Бири-улы, бири- хан

Жетип келди еки арыслан.

Жетинши картина

3-4-5-картиналардың басындағы көринис. Әмир Темир тахтында жалғыз өзи ойланып отыр. Негедур әлле неден тәшўишленип, әдеттегиден де ерте турған.

(Едиге, Нураддин асығыс кирип келеди.)

Едиге: -Бийжуўап келдим мен үзир, хан ата,

Улым келди Едил журттан таң ата.

Айтыўынша, Тоқтамыс ҳәддинен асқан,

Халықтың кеги қайнап дәрьядай тасқан.

Бахтымызға берди сизиңдей ханды,

Оңынан туўдылар ай ҳәм күниңиз.

Ығбал жулдызыңыз жоқары жанды,

Арзымды айтайын рухсат бериңиз?

Әмир Темир: -Рухсат!

Едиге: -Сорамың кеңейип, алдың Қап таўды,

Ийелигиң еттиң Шыраз, Иранды,

Көзге сүрме етип Алла, Қуранды,

Дәстиң дүрликтирди Мысыр ҳәм Шамды.

Ийелеп турыпсыз Түркий Туранды,

Магар алмақшысыз ҳүр Ҳиндистанды.

Арқа Хорезм де ийелигиңизде,

Ҳеш ким қарсы турмас бийлигиңизге.

Бәлким, ырзадурсыз күйеўиңизге,

Қылаплық етпеймиз сүйегимизге.

Бирақ, арызым бар Сизге ыңғайсыз,

Биз мүтәжбиз Сизиң сүйеўиңизге.

(Тәңир сәлемге бир топар беклер, уламалар менен уллы Шайх ҳәзирет пир кирип келеди. Пирди көрген Сатемир орнынан ушып турып сәлемлеседи. Едиге де, Нураддин де қол қаўсырып сәлемин береди. Әмир келгенлерге, отырың, тыңлаңлар, дегендей ишара билдирип, сөйлесиўди даўам етеди.)

Әмир Темир: -Хош, балам, қандай тилек, не арызың бар,

Ҳә, ядыма түсти, бир қарызым бар…

Атланыс, атланыс және атланыс,

Шыда, сабыр әйле, есабы болар.

Едиге: -Есабы, есабы және көп есап…

Узын арқан менен мени кең тусап,

Жүргенше айт, ата, гәптиң ырасын,

Енди алыў керек кимниң Ордасын?

Әмир Темир: -Расын айтайын, балам, қоймадың,

Деме маған: даңқ, абыройға тоймадың,

Нәзерим - атланыс: Шыныў, Ҳиндстан …

Көптен берли сол нәрседе ойларым.

Едиге: -Ата, әпиў қылың, қалай атланасыз бул күйиңизде,

Өзиңиз айтқансыз, әўел-тәртип, дейип, өз үйиңизде,

Едил-Жайық жатыр еле булқынған…

Дашта Тоқтамыс тур саған жулқынған!

Әмир Темир (Екиленген ҳалда ойланып):

-Ҳә, ядыма түсти, айтқаның дурыс,

Десем, дөгерек-даш неге тым-тырыс,

Әйдарҳадай дем жутып жатқан екен ғой,

Жәҳән шаҳ болмақшы мақлуқ Тоқтамыс.

Бирақ, ол гәззапты жеңиў аңсат па,

Онда ләшкерлер көп, менде бир уўыс…

Едиге: -Ата, ақыл берди деме, болма арқайын,

Енди гәптиң посгәллесин айтайын,

Гәп ләшкерде емес, саўаш қурар аң,

Егер, басқара алса , бир ақыллы хан.

Өзиңиздур, хан ата, сол Саҳыпқыран,

Туранда «Биз Түркпиз!...» деген бир уран,

Бас кеспек болса да, тил кеспек жоқдур,

Емин-еркин сайрар бул түркий зибан.

Әмир Темир (мыйығынан сүйсинип күлип):

-Өкпелеме, балам, азмаз сынадым,

Ақыл да, жүрек те бар екен сенде,

Исенсем болады, маған унадың,

«Зафар-бизики!» деп жүр едим мен де.

Ария трио

Нуратдин (сабырсызлана гәпке араласып):

-Саўаш ҳөнеринде Сиздей жетик жоқ,

Аз қол менен жеңиў- емес Сизге таң.

Әўелҳа-Ҳақ, Едиллилер қоллайды,

Тохтамысқа сирә кеўли толмайды.

Қынабынан шыққан ўақта жаўқарың,

Бас ийди ғой не жексурын жаўларың,

Қулаттыңыз мәңги музлық таўларын,

Енди азат етиң Едил гаўхарын1

Едиге: -Екиленбе, хан ата, ойланбаң ҳаслан,

Уллы атланысқа қәдемлер таслаң,

Қас душпаның ийегиңиз астында,

Егленбе, хан ата, гүреске баслаң!

Тоқтамыстың хан дәўири тур питип,

Едил-Жайық, Даштыў Қыпшақ тур күтип.

Әдалатты көтерейик туў етип,

Егленбең, хан ата, мәрреге баслаң!

Әмир Темир (жигерленип):

- Дурыс, дурыс, Едил журты-өзимиз,

Екки болмас сизге берген сөзимиз,

Мақсетимиз, нийетимиз бир екен,

Халқың бизден үмит етип жүр екен.

Түркий бирлик, түркий бир демлик ушын,

Атланайық, атланамыз саўашқа,

Жент қыламыз Тоқтамыстай душпанды,

Қырға қашпақ түўе, таўлардан асса.

Мөҳирдарлар, мүләзимлер, ўәзирлер,

Жыйналыссын оң жақ, сол жақ әмирлер,

Ҳәким, беклер, батырларды шақырың,

-Тоқтамысқа жүрис!-дейип жар урың.

Жар урдырың аспан асты жаңласын,

Ләшкерлерим туў астына жыйналсын,

Едигежан қашар1 болып сайлансын,

Түркий Тәңир, Аллаҳ бизди қолласын!

Хоровод

(Ҳәзирет пир ҳәм уламалар, беклер бир ҳаўаздан бәри қосылып)

-Әўмийин, әўмийин! Аллаҳ бизди қолласын!

Әмир Темир, Едигедей ерлерге,

Уллы көктен зафар туўы жоллансын,

Даңғарасы жетсин барлық жерлерге.

Бирликке умтылған мөҳмин бәршама

Аллаҳ панаҳында кәмалат тапсын,

Түркий ислам Туран журтқа бәрҳама

Ығбал нуры - бир иләҳий нур жаўсын!

ЖУЎМАҚ

Сахнада Сопбаслы Сыпыра жыраў. Дәстан-жырын жуўмақлап жыр айтып отыр.

Сопбаслы Сыпыра жыраў:

-Әлқысса, айтсақ соңғы сөз,

Шайх пирден пәтия

Алғаннан соң Сатемир

Қақтырып дабыл мардыя:

-Тоқтамыстың үстине

Жығын жыйып барайын,- деп,

Едигени қоллады.

Сырлатып хатты жаздырды,

Узағына хат жоллап,

Жақынына ат жоллап,

Ат шаўып бәлент-пәстине,

Туў берип туўдар дәстине,

Ақыл жуўыртып исине,

Ҳәр түтинге бир киси айдап,

Жөней берди Сатемир хан

Тоқтамыс ханның үстине.

Үш ай он күн жол жүрип,

Бедеўдиң жалын тарады,

Ләшкерлер күнге жарады,

Аламанның алды келип,

Едилдиң қара суўына

Пешин ўақта қулады…

Әне, гәптиң қысқасы,

Усы саўаш пайытында

Урыс өнер устасы-

Сатемирге Едиге

Бирлик туўын усласты!

Мине, усылай Едиге,

Едилге дөнип барады,

Тоқтамыстың басына

Питпес саўда салады.

Едил журтын - өз журтын

Пәрманына бола Темирдиң

Маңғыт-Ноғай журты деп,

Меншиклеп бөлип алады.

Әне, бул жыр, балаларым,

Усылай тарийхта қалады.

ТАМАМ

(«Қарақалпақ әдебияты» газетасы, 2017-жыл январь №1 (73), февраль №2 (74) санлар)


1 Әмир Темирге мәнисинде

2 Хожа Ахмед Яссаўий мәнисинде

1 Алтын Ордаға мәнисинде

1 Хабаргер – разведчик, барлаўшы мәнисинде

1 Енең - анаң мәнисинде

1 Гәўҳарын-халқын мәнисинде.

1 Қашар-жол баслаўшы деген мәниде

Xato to‘g‘risida ma‘lum qilish Translit